Қазақ грамматологиясы
	
	Кез келген елдің рухани мәдениетінің деңгейі жазумен тікелей байланысты. Жазуы бар ел – мәдениеті жоғары, рухани байлығы мен мүрасы хатқа түскен, тарихи жады бар, өткен тарихы мен ділін, дінін жазу арқылы сақтаған, оны атадан балаға мирас етер ел ретінде танылады. 
	Қазақ жазуының да өзіндік үлкен қилы-қилы тарихы бар. Пиктографиялық, идиографиялық жазулардан бастап, әріптік-дыбыстық жазуға дейін өзінің өткен жолы бар. Әр алуан саяси күштердің әсерінен өзгерген жазуы да әртүрлі. Осыны студенттерге танытудың маңызы зор. Жазу өнерінің негізінде жасалған жазба мәдениеттің, жазба әдебиеттің де маңызы ерекше. Араб жазуы мен төте жазудың, латын жазуы мен кирилл жазуларының ену себептері мен салдарын да білудің танымдық маңызы зор.  
 	Сабақтың мақсаты: жазудың мәдениеттегі орны мен маңызын айқындау, қазақ жазуының тарихи жолы мен оның даму сабақтарын пайымдау.
	Сабақтың міндеті:  
1.	Іазақ жазуының мәдениетті қалыптастыру мен сақтаудағы орнын айқындау.
2.	Жазба дәстүр мен сөйлеуді зерделеу. 
3.	Орхон таңбаларының маңызын бағамдау, бағалау.
4.	Араб таңбаларының негізінде жасалған қазақ мүралары туралы.
5.	Іазіргі жазу, ол туралы көзқарастарға шолу жасау. Зерделеу.
	Студенттің біліктілігіне қойылатын талаптар. Көне түркі жазуымен танысып келген студенттер үшін, қазақ жазуының тарихын айқындау аса қиын емес. Арнаулы курстың мақсатына, міндетіне сәйкес, жазудың - мәдениеттің негізгі бір түғырларының бірі екенін,  әлемдік жазу тарихындағы қазақ жазуының орны мен сабақтастығын, байланыстылығын білуі, тани алуы қажет, қазақ жазуының, өзгеруінің саяси мәнін айқындай білуі керек. Жазу және халық тарихы, халық жады, жазу мәдениеті туралы теориялық мәселелерді әртүрлі ғылыми әдебиеттерді пайдалана отырып тани білуі, өздері түжырым жасай алуы керек. 
	Өзге пәндермен байланысы. “Қазақ жазуының тарихы” атты арнаулы курсы Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, Қазақстан тарихы, Көне түркі тілі, Түркологияға кіріспе, Жалпы тіл білімі пәндерімен байланысты. 

ПӘННІҢ МАЗМҮНЫ:
	
	1. Лекциялардың тақырыбы, сағат саны. 
	1.1. Жазу – мәдениеттің ең маңызды саласы.…….................… 2 сағат.
	Жазудың әлеуметтік маңызы мен мәні. Жазуы бар елдің мәдениеті биік. Жазу – адамзат ақыл ойының үлкен жетістігі. Халықтың рухани тарихы жазба тілмен де тікелей байланысты. Жазу жазба әдебиетті қалыптастырады. Қазақ халқының өзіндік жазу тарихы бар.  
1.2. Жазу, жазба дәстүр мен ауызекі тіл. ...................................2 сағат 
Жазу дәстүрінің рухани әдебиеттегі ролі мен маңызы. Қазақ мәдениетіндегі жазба әдебиет, ролі, ауызекі сөйлеу мен ауызекі тіл. Қазақ әдебиетіндегі ауызша шығарылған өнер туындылары. Халық ақындарының көркем әдебиеттегі орны.

	1.3. Жазу және ойлау. ....................................................................2 сағат 
	Жазу мен ойлаудың байланысы. Жазу – таңба. Жазудың субъективтілігі мен ойлаудың объективтілігі. Көне жазудағы ортақтық. Ойлау мен жазу туралы жалпы тіл білімі ғалымдарының еңбектеріне шолу. Ф.де Соссюр, Есперсен, Гумбольт еңбектеріндегі жазу мен ойлау мәселесі.     
	
	1.4. Жазу және тіл. ...........................................................................2 сағат 
	Жазудың әдеби тілге, тілдегі жүйелілікке, көркем әдебиеттегі сөйлемдердің қүрамы мен қүрылысының дамуына ететін әсері. Тілдің сақталуы мен дамуындағы жазудың маңызы. Жазу арқылы функциональды стилдьдердің дамуы.

	1.5. Қазақстан аумағындағы пиктографиялық жазулар. ............2 сағат Пиктографиялық жазулардың тарихи сипаты. Ондағы информацияның берілу сипаты. Қазақстан жерінде табылған пиктографиялық жазулар, олардың зерттелуі. А.Аманжолов – пиктографиялық жазу туралы.   
 
	1.6. Қазақ жазуының тарихындағы Орхон-Енисей жазуларының орны мен маңызы. ...............................................................................2 сағат 
	Орхон жазуының өзіндік ерекшелігі… Енесай жазуының өзіндік ерекшелігі. Қазақ мәдениетінің тарихындағы бүл мүралардың орны. Орхон жазбалары - төл түркілік жазу. Қазақ тілінің дыбыстық ерекшелігін айқын көрсетуі. Жазудың зерттелуі. Көне түркілік таңбалардың арамей жазуымен сабақтастығы.

	1.7. Көне түркі жазуының таңбалық сипаты және оның қазіргі қазақ руларының рулық таңбаларымен сәйкестігі. ..................2 сағат Көне түркілік таңбалардың таңбалық сипаты. Қазақстан жерінде бүл таңбалардың таралу сипаты. Қазақ руларының, мал таңбаларының Көне түркі таңбаларымен ортақтығы. Олардың арасындағы тарихи сабақтастық.  

	1.8. Араб жазуының енуі, жазу ерекшелігі. ...........................2 сағат 
	Араб жазуы арқылы енген мәдениет деңгейі. Жазу мен мәдениеттің сабақтастығы. Араб жазуы көне түркі жазуының орнына келді. Араб мәдениғетнің орнығуына тікелей әсері болды. Араб жазуымен жазылған көркем және ғылыми шығармалар.  

	1.9. А.Байтүрсынүлының төте жазуы. .............................2 сағат 
	Төте жазуының ену себептері. Жазудың өзіндік ерекшелігі. Төте жазудың халық арасында таралуы. Қазіргі төте жазудың қолданысы. Төте жазумен жазылған басылымдар мен көркем шығармалар туралы. “Айқап” және “Қазақ” газетінде басылған жазу туралы мақалалардың қүндылығы.  .  

1.10. Іазіргі жазудың енуінің тарихи сипаты: латын, кирилл таңбалары  туралы. ....................................................................2 сағат
Жазу өзгерту мәселесі. Негізгі көзқарастар мен үсыныстар. ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік жағдайлар. Жазудың өзгеруінің мәні мен кереғарлығы. Жазудың өзгеруінің үлттық ділге, мәдени, рухани қүндылықтардың кейінгі үрпаққа жетуіне кері әсері. Қазіргі тілдік жағдай. Жазу өзгерту туралы көтерілген мәселелерге шолу.   

2. Лабораториялық сабақ

2.1. Іазақ жазуының қазақ мәдениетінде алатын орны мен маңызы, дүниетанымды қалыптастырудағы орны. Жазу мәдениеті мәдениеттің ішіндегі ең маңыздысы. Рухани мәдениеттің қалыптасуы мен сақталуын, жад қалыптасуын реттеуші. ……….......................…… 2 сағат.
2.2. Қазақ жазуының зерттелу тарихы. К.Аханов, А.Аманжолов  жазу туралы. Әлем жазуы туралы. Оның зерттелуне шолу. Истрин, О.Сулейменов жазу тарихы туралы. ............................................................................2 сағат 
2.3. Пиктографиялық және идеографиялық жазулар. Әлемдік мәсдениеттегі пиктографиялық және идеографиялық жазулардың мәні мен маңызы. Халықтық дүниетанымның көрінісін анықтауы.   ..............2 сағат 
2.4. Көне түркі таңбасы. Зерттелу тарихы. Ерекшелігі. Көне түркі таңбаларының ерекшелігі. Арамей таңбаларымен сабақтастығы. Латын, грек таңбаларымен байланысы. Көне түркілік таңбалар туралы ғалымдардың түжырымдарына шолу. ........................................................................2 сағат
2. 5. Көне түркі таңбасы мен қазақ ру таңбаларының арасындағы сабақтастық. Ру таңбаларының көне  түркілік таңбалармен бірлігі, Таңбалардың  өзіндік ерекшеліктері, Көне түркі таңбаларында берілетін жеке дыбыстар мен дыбыстық тіркестер. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың белгіленуіндегі ерекшеліктер.................................... 2 сағат
2. 6. Көне түркі мәдениетіндегі жазу үлгісі мен оның мәдени маңызы. Көне түркілік төл жазудың болуының мәдени, саяси, әлеусеттік мәні. Төл жазу – мәдени болмыс биіктігінің көрінісі. Жазудың маңызы мен мәні. …………………………………………………....................……….. 2 сағат.
2. 7. Араб жазуы, ерекшелігі; араб жазуындағы мҮралар. Араб жазуының ену себептері. Араб жазуын тану. Араб жазуымен жазылған тарихи мүралар. М. Қашқари, Ж. Баласағуни –тіл, жазу туралы. .......  2 сағат.
2. 8. Латын жазуы, оның ену себептері, латын жазуының өзіндік ерекшеліктері. Латын жазуының өзіндік тарихы. Арамей жазумен тікелей байланыстылығы. Латын жазуының енуінің тарихи себептері мен саяси мәні.…………………………….............................................… 2 сағат.
2. 9. Кирилл таңбаларына көшу. Маңызы. Кириллица таңбаларының өзіндік сипаты, Арамей жазумен тікелей байланыстылығы. Латын жазуының енуінің тарихи себептері мен саяси мәні...............…2 сағат
2. 10.  А.Байтүрсынүлының төте жазуы. Төте жазудың саяси, мәдени маңызы. Өзіндік ерекшеліктері. Төте жазумен жарыққа шыққан басылымдар.  А.Байтүрсынүлының реформаторлығы.........................................2 сағат
2. 11. Латын таңбаларының енуінің тарихи себебі мен маңызы. Арамей жазумен тікелей байланыстылығы. Латын жазуының енуінің тарихи себептері мен саяси мәні...................................................................2 сағат
2. 12. Кирилл таңбаларындағы мәдени мҮралар. Олардың маңызы мен мәні. Олардың сандық және сапалық сипаты. Қазақ халқының барлық рухани төл мүрасы кирилл таңбаларында............…....…2 сағат.
2. 13. Жазуды өзгертуге байланысты көзқарастар. Ә.Жүнісбек, Ә.Қайдар, А.Аманжоловтың ғылыми көзқарастары ………..……2 сағат
2. 14. Жазу - мәдениеттің негізгі факторы. Жазудың қазіргі парадигмасы. Рухани қүндылықтарды, халықтық жадты, мәдениетті, үлттық дүниетанымды сақтаудағы маңызы ..................................…………2 сағат
2. 15. Жазу – дүниетаным қалыптастырушы, халықтық жадты жасаушы. .......................................................................………….…2 сағат
2. 16. Іазақ жазуының болашағы. Жазудың өзгеруі және өзгермеуі туралы мәселе. Көне жазуы бар халықтар мәдениеті. Жазудың өзгеруінде болатын әртүрлі қайшылықтар......... ………................................……2 сағат

3.  Пайдаланылатын әдебиеттер:

3.1. Негізгі әдебиеттер: 
1.	 БайтҮрсынҮлы А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
2.	Аханов К.А. Тіл білімінің негіздері. Алматы, 1993. 
3.	Аманжолов А.С. Түркі филологиясы және жазу тарихы. Алматы. 1998.
4.	Сулейменов О.О. Язык письма. Алматы, 1999. 
5.	Дүйсенов М. Көне жазу тарихы. Алматы, 1987.
6.	Мырзахметов М.  Әріптер неге өзгерген. Алматы, 1992.
7.	Оралбаева Н. Іазақ жазуының тарихы. Алматы. 1956.
8.	Маллицкий Н.Т. О связи тюркских тамг. ПТКЛА, 1998. т.3.

3.2. Қосымша әдебиеттер:
9.	Аманжолов С.А.  Вопросы диалектологии и истории казахского языка,  Алматы. 1997.
10.	Сауранбаев Н.Т. Іазақ тілі. Алматы. 2000. 
11.	 Манкеева Ж.  Мәдениет лексикасының Үлттық сипаты. Алматы. 1997. 
12.	 Мусаев К.М. Языки и письменности народов Евразии. Алматы, 1993.
13.	 Грунин Т.И. Документы на половецком языке ХУІ века. М. Наука, 1967.
11. Салқынбай А.Б. Тіл және мәдениет. Алматы. 2001.
12. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы, 1998.
13. Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. Алматы, 2000.
14. Байбатша Ә. Қазақ даласының ежелгі тарихы. А. 1998. 
15. Истрин В.А. Возникновение и развитие письма. М., 1965.
16. Агапов П., Кадырбаев М. Сокровище древнего Казахстана. Алматы, 1982. 
17. Хасанова С.Ш. Көне түркі және араб-латын жазбалары. Алматы, 1994.
18. Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. сб. Алматы, 1980. 
19. Гельб И.Е. Опыт изучения письма. М., 2000. 
20. Ижанов З. Әліпби туралы архив не дейді.  Қазақ әдебиеті газеті. 2000. ғ27. 

4. Оқу  сабағының графигі

апталар	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17	18	
лекция	10	10								 									
Лаб.	16	16								 									
АБ		1																	
СӨЖ																			
К. жүм																			

5. Аралық бақылау
Қазіргі қазақ жазуы және оның өзгеруі туралы ғылыми-көпшілік көзқарастар. Негіздемесі.             1 сағат.  Реферат  

6. Емтихан сүрақтары: 

 Қазақ жазуының қазақ мәдениетінде алатын орны мен маңызы, дүниетанымды қалыптастырудағы орны.  
Қазақ жазуының зерттелу тарихы. 
К.Аханов, А.Аманжолов  жазу туралы. 
Әлем жазуы туралы. Оның зерттелуне шолу. 
О.Сулейменов жазу тарихы туралы.   
Пиктографиялық және идеографиялық жазулар. 
Әлемдік мәсдениеттегі пиктографиялық және идеографиялық жазулардың мәні мен маңызы.  
Көне түркі таңбасы. Зерттелу тарихы.  
Көне түркі таңбаларының ерекшелігі. 
Арамей таңбаларымен сабақтастығы. Латын, грек таңбаларымен байланысы.  
Көне түркі таңбасы мен қазақ ру таңбаларының арасындағы сабақтастық. 
Ру таңбаларының көне  түркілік таңбалармен бірлігі, Таңбалардың  өзіндік ерекшеліктері.
Көне түркі таңбаларында берілетін жеке дыбыстар мен дыбыстық тіркестер.  
Көне түркі мәдениетіндегі жазу үлгісі мен оның мәдени маңызы. 
Көне түркілік төл жазудың болуының мәдени, саяси, әлеусеттік мәні. Төл жазу – мәдени болмыс биіктігінің көрінісі. Жазудың маңызы мен мәні.
Араб жазуы, ерекшелігі; араб жазуындағы мҮралар. Араб жазуының ену себептері. 
Араб жазуын тану. 
Араб жазуымен жазылған тарихи мүралар. М. Қашқари, Ж. Баласағуни –тіл, жазу туралы.  
Латын жазуы, оның ену себептері, латын жазуының өзіндік ерекшеліктері.
Арамей жазумен тікелей байланыстылығы. Латын жазуының енуінің тарихи себептері мен саяси мәні 
Кирилл таңбаларына көшу. Маңызы. 
Кириллица таңбаларының өзіндік сипаты, Арамей жазумен тікелей байланыстылығы. 
Латын жазуының енуінің тарихи себептері мен саяси мәні.
Байтүрсынүлының төте жазуы. Төте жазудың саяси, мәдени маңызы. Өзіндік ерекшеліктері. 
Төте жазумен жарыққа шыққан басылымдар.  А.Байтүрсынүлының реформаторлығы. 
Латын таңбаларының енуінің тарихи себебі мен маңызы.   Латын жазуының енуінің тарихи себептері мен саяси мәні. 
Кирилл таңбаларындағы мәдени мҮралар.  
Қазақ халқының барлық рухани төл мүрасы кирилл таңбаларында. 
Жазуды өзгертуге байланысты көзқарастар.  
Жазу - мәдениеттің негізгі факторы. 
Рухани қүндылықтарды, халықтық жадты, мәдениетті, үлттық дүниетанымды сақтаудағы маңызы.  
Жазу – дүниетаным қалыптастырушы, халықтық жадты жасаушы.  
Іазақ жазуының болашағы. Жазудың өзгеруі және өзгермеуі туралы мәселе. 
Көне жазуы бар халықтар мәдениеті.